Pozbawienie jednego z rodziców władzy rodzicielskiej jest najsurowszym środkiem ingerencji, który w ściśle określonych sytuacjach może zastosować sąd opiekuńczy.

Rozstrzygnięcie w tym zakresie może zostać wydane, jeżeli zostanie spełniona którakolwiek z ustawowych przesłanek, wymienionych enumeratywnie w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, tj.:

  1. trwała przeszkoda w sprawowaniu władzy rodzicielskiej,
  2. nadużywanie przez rodziców władzy rodzicielskiej,
  3. rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka.

Ad.1. Trwała przeszkoda

Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2000 r., II CKN 960/00 „Przez trwałą przeszkodę, uniemożliwiającą wykonywanie władzy rodzicielskiej, należy rozumieć taki układ stosunków, który wyłącza sprawowanie przez rodziców władzy rodzicielskiej na stałe w tym sensie, że albo według rozsądnego przewidywania nie można ustalić czasu trwania tego układu albo - co najmniej - że układ ten będzie istniał przez czas długi”

Należy mieć na uwadze, iż przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej musi mieć charakter trwały w znaczeniu obiektywnym, nie koniecznie zawonionym przez rodzica. Powszechnie uznaje się, iż np. wyjazd rodzica za granicę bez zamiaru powrotu do kraju ojczystego czy też skazanie na bezwzględną karę pozbawienia wolności na dłuższy czas, stanowią okoliczności uzasadniające pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Ad. 2. Nadużywanie przez rodziców władzy rodzicielskiej.

Kolejną przesłanką uzasadniającą zastosowania przez sąd opiekuńczy instytucji pozbawienia praw rodzicielskich, jest nadużywanie przez rodzica władzy rodzicielskiej. Pod tym pojęciem kryje się wiele zachowań, które przy zachowaniu obiektywnego kryterium oceny mogą uzasadnić zastosowanie przez sąd tego najostrzejszego środka. Nadużywanie władzy rodzicielskiej przez rodzica może polegać m.in na jego nagannym zachowaniu się wobec dziecka np. poprzez nadmierne karcenie, zmuszanie do nieodpowiedniej pracy, nakłanianie do popełnienia przestępstw, wykorzystywanie seksualne czy też stosowanie przemocy fizycznej. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego  z dnia 14 października 1970 r., III CRN 181/70 „Pozbawienie przez ojca kilkuletniego dziecka naturalnego środowiska rodzinnego i bezpośredniej opieki matki oraz możliwości wychowywania się wspólnie z małoletnim rodzeństwem i zatrzymanie go na stałe - wbrew woli matki - w obcym kraju zawiera elementy nadużycia władzy rodzicielskiej, które uzasadniają pozbawienie go tej władzy.”

Ad 3 Rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka.

Przesłanka rażącego zaniedbywania przez rodziców obowiązków względem dziecka jest statystycznie najczęstszym powodem pozbawienia władzy rodzicielskiej. Jednakże nie każde zaniedbanie ze strony rodzica będzie implikowało pozbawieniem go władzy rodzicielskiej przez sąd, albowiem tylko zaniedbanie rażące, nacechowane nasileniem złej woli, uporczywe może uzasadniać zastosowanie powyższego rozstrzygnięcia. Możliwe jest także pozbawienie rodzica władzy rodzicielskiej w związku z pojedynczym jego negatywnym zachowaniem, ale tylko w przypadku gdy było to zachowanie rażące, stanowiące zagrożenie dla zdrowia lub życia dziecka.

Sąd Najwyższy wskazał także, że podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej może być stan zaniedbań wychowawczych rodziców wobec dziecka, który doprowadził do stanu wyobcowania środowiskowego, nieufności i zalęknienia oraz spowodował potrzebę udzielenia małoletniemu niezwłocznej pomocy, zwłaszcza dydaktycznej (zob. postanowienie SN z dnia 11 lipca 2000 r., II CKN 999/00) Również nadużywanie alkoholu, uprawianie przestępczego procederu i uchylanie się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka są wystarczającą przyczyną pozbawienia władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 k.r.o. (postanowienie SN z dnia 12 stycznia 2000 r., III CKN 834/99). Również całkowite zerwanie więzi z dzieckiem, brak zainteresowania jego losem czy też wieloletnie nieutrzymywanie kontaktów z małoletnim z przyczyn leżących po stronie rodzica mogą uzasadniać spełnienie przesłanki rażącego zaniedbywania obowiązków wychowawczych wobec dziecka.